nie wiem o co chodzi
Szanowna Pani/ Szanowny Panie,
Kazimierz Rymut w dziele Nazwiska Polaków: słownik historyczno etymologiczny (t. II, 2001, s. 357) odnotowuje wiele nazwisk polskich utworzonych od imienia lub przezwiska Roj – które z kolei było związane z roj/rój ‘pszczoły z jednego gniazda’, roić się ‘ruszać się, kręcić się’.
Te nazwiska to: Roja, Rojaczuk, Rojahn, Rojak (poświadczone od 1662 r.), Rojan (1380 r.), Rojanczyk, Rojanek, Rojankiewicz, Rojanowski, Rojarek, Rojas, Rojaszek, Rojca, Rojcewicz, Rojciak, Rojcz, Rojczak, Rojczakowski, Rojczuk, Rojczyk, Rojczykowski, Rojek (od 1405 r.), Rojewicz, Rojka, Rojkiewicz, Rojko (od 1391 r.), Rojkowicz, Rojowicz (od 1450 r.), Rojowiec, Rojsza, Rojszuk (od 1639 r.), Rojszyk, Roy, Roycewicz, Royk (na Pomorzu), Roykiewicz, Roik (od 1469 r.), Rój, Rójczak, Róy, Rojny (zdaniem Rymuta, może to pochodzić od rojny ‘ruchliwy’, ale może też od niemieckiej nazwy osobowej Rohn), Rojn, Rojna, Rojnak, Rojne, Rojniak, Rojnikowski, Rojno, Rojnowski, Roina.
W tym zestawieniu pojawia się nazwisko Rojko, nie ma natomiast formy Royko. Zatem nazwisko Rojko rzeczywiście istniało w Polsce, było rodzime i zostało poświadczone bardzo wcześnie – już w 1391 r. Czy jednak Royko, zapisywane przez y, może być jego wariantem – być może nawet bardziej archaicznym, zachowującym dawną pisownię?
Teoretycznie tak, nie da się tego zupełnie wykluczyć, jednak zapis u Rymuta na to nie wskazuje. Co prawda, autor zasadniczo podaje nazwiska w formie przyjętej współcześnie, więc zapis Rojko nie musi koniecznie oznaczać, że forma Royko nigdy nie pojawiła się w żadnym tekście staropolskim czy średniopolskim; zasadniczo jednak oznacza, że nie powstała tradycja zapisywania tego nazwiska przez y. O ile na tej liście mamy pary wariantów, np. Rój – Róy, Rojcewicz – Roycewicz, Rojkiewicz – Roykiewicz, o tyle nie ma pary Rojko – Royko.
A jeśli pisownia przez y nie świadczy o zachowaniu archaicznej ortografii, to o czym może świadczyć?
Najprawdopodobniej o pochodzeniu nazwiska z kręgu wschodniosłowiańskiego – przede wszystkim ukraińskiego, ewentualnie białoruskiego. Ukraińskie i białoruskie ой w administracji austriackiej często oddawano w piśmie łacińskim jako oy.
Tym bardziej, że właśnie na Ukrainie i Białorusi nazwisko to jest dziś stosunkowo częste. O ile w Polsce nazwisko Rojko w roku 2023 nosiły 44 osoby (https://polskienazwiska.pl/n/ROJKO), a nazwisko Royko – 12 osób (https://polskienazwiska.pl/n/ROYKO), o tyle na Ukrainie według serwisu Forebears nazwisko Roiko (transliteracja zapisu Ройко) w roku 2014 nosiło 1677 osób (https://forebears.io/surnames/roiko), a według serwisu Scanbe obecnie na Ukrainie nazwisko Ройко noszą 2383 osoby (https://scanbe.io/people/r/l/royko). Nawet jeśli te dane są przybliżone, pokazują, że nazwisko to jest na Ukrainie dużo bardziej rozpowszechnione niż w Polsce.
Warto też zauważyć, że forma Royko pojawia się jako przykład w gramatyce języka polskiego dla Niemców (Polnische Grammatik für Deutsche) Jerzego Bandtkiego (1807, s. 171):
„So wie Tarło gehen nicht viele eigentliche nomina propria, z. B. Jodko, Royko, aber viele diminutiva, z. B. Benedysio, Stasio, Tomcio”. – „Tak jak Tarło odmienia się niewiele nazw własnych, np. Jodko, Royko, za to wiele zdrobnień, np. Benedysio, Stasio, Tomcio”.
Bandtkie najwyraźniej spotkał się w Polsce z nazwiskiem Royko, jednak rok 1807 to już czas rozbiorów, gdy obecność nazwisk pochodzenia wschodniosłowiańskiego była zjawiskiem powszechnym, zwłaszcza w Galicji. Dlatego ten zapis raczej nie świadczy o staropolskim pochodzeniu nazwiska, lecz o jego funkcjonowaniu w realiach zróżnicowanego etnicznie zaboru austriackiego.
Podsumowując: nazwisko Rojko jest rdzennie polskie, odnotowane od XIV wieku. Natomiast nazwisko Royko najprawdopodobniej pochodzi z kręgu wschodniosłowiańskiego, przede wszystkim ukraińskiego, choć nie można wykluczyć, że w pojedynczych przypadkach jest ono wariantem nazwiska Rojko.
Z wyrazami szacunku
Kamil Pawlicki