Marek Janaszkiewicz

Szanowny Panie,

najkrócej mówiąc: to, czy rzeczownik kończy się dziś na -nica czy -nnica, zależy od tego, od jakiego wyrazu i za pomocą jakiego przyrostka został utworzony.

Mamy w języku polskim dwa podobne przyrostki: -ica i -nica.

Zacznijmy od przyrostka -ica. Można za jego pomocą tworzyć rzeczowniki zarówno od rzeczowników, jak i od przymiotników. Spójrzmy najpierw na przykłady rzeczowników na -ica utworzonych od rzeczowników:

grzyb → grzyb-ica
igła → igl-ica
kot → koć-ica

Szczególna sytuacja ma miejsce wtedy, gdy temat wyrazu podstawowego jest zakończony na -n lub -ń. Wówczas wyraz pochodny będzie zakończony na -nica, gdzie -ń jest częścią tematu, a -ica jest przyrostkiem, np.:

baran → barań-ica
południe → połudń-ica
kamień → kamień-ica

Jeszcze bardziej szczególna sytuacja ma miejsce wtedy, gdy temat wyrazu podstawowego jest zakończony na -nn (jest to dość rzadkie, ale się zdarza, np. panna, wanna, sawanna, dziewanna). Wówczas wyraz pochodny będzie zakończony na -nnica, gdzie -nń będzie częścią tematu, a -ica będzie przyrostkiem. Znalazłem tylko jeden taki przykład:

panna → panń-ica

Przejdźmy teraz do rzeczowników na -ica utworzonych od przymiotników. Są to np.:

krzywy → krzyw-ica
twardy → twardź-ica
światły → świetl-ica

Podobnie jak w wypadku rzeczowników, jeżeli temat wyrazu podstawowego jest zakończony na -n lub -ń, wówczas wyraz pochodny będzie zakończony na -nica, gdzie -ń jest częścią tematu, a -ica jest przyrostkiem, np.:

tajemny → tajemń-ica
błagalny → błagalń-ica
średni → średń-ica

I podobnie jak w wypadku rzeczowników, istnieją także przymiotniki o tematach zakończonych na -nn (a nawet jest ich więcej niż rzeczowników, np. staranny, naganny, ranny, denny, ścienny itd.). Gdy od takiego przymiotnika tworzy się rzeczownik, wówczas będzie się on kończył na -nnica, gdzie -nn jest częścią tematu, a -ica jest przyrostkiem, np.:

konny → konń-ica
włosienny → włosienń-ica

Tu przy okazji można zapytać, dlaczego właściwie istnieją rzeczowniki i przymiotniki o temacie zakończonym na -nn? Zazwyczaj dlatego, że zostały z kolei utworzone od rzeczowników o temacie zakończonym na -n lub -ń za pomocą przyrostka -ny; a zatem można powiedzieć, że jedno n zostało skopiowane z rzeczownika, drugie zaś pochodzi z przyrostka. Np.:

koń → kon-ny
włosień → włosien-ny
rana → ran-ny

Przejdźmy teraz do drugiego wspomnianego na początku przyrostka, czyli -nica. Za jego pomocą od rzeczowników lub czasowników tworzone są rzeczowniki oznaczające nazwy miejsc, np.:

skarb → skarb-nica
skład → skład-nica
obwodzić → obwod-nica

A także żeńskie odpowiedniki wyrazów męskich na -nik, np.:

pracownik → pracow-nica
pomocnik → pomoc-nica

I znowu: szczególny przypadek jest wtedy, gdy wyraz podstawowy ma temat zakończony na -n lub -ń. Wówczas utworzony od niego rzeczownik będzie zakończony na -nnica, gdzie -n będzie częścią tematu, a -nica będzie przyrostkiem:

uczeń → uczen-nica
okno → okien-nica
dzwon → dzwon-nica

Podsumowując: wyrazy na -nica (z jednym n) mogły zostać utworzone na dwa różne sposoby:

1. za pomocą przyrostka -ica od rzeczownika lub przymiotnika o temacie zakończonym na -n lub -ń, np. kamień → kamień-ica, tajemny → tajemń-ica,
2. za pomocą przyrostka -nica od rzeczownika lub czasownika o temacie mającym inne zakończenie, np. skarb → skarb-nica, obwodzić → obwod-nica.

Natomiast wyrazy na -nnica stanowią ich szczególny przypadek; mogły zostać utworzone na dwa różne sposoby:

1. za pomocą przyrostka -ica od rzeczownika lub przymiotnika o temacie zakończonym na -nn, np. panna → panń-ica, konny → konń-ica,
2. za pomocą przyrostka -nica od rzeczownika lub czasownika o temacie zakończonym na -n lub -ń, np. dzwon → dzwon-nica, okno → okien-nica.

Z wyrazami szacunku

Kamil Pawlicki