Jagoda

Szanowna Pani,

jeśli ma Pani na myśli czasownik redagować, to rzeczywiście jest on spokrewniony z rzeczownikiem redakcja, ale stwierdzenie, że od niego „powstał”, byłoby jednak zbytnim uproszczeniem.

Oba te wyrazy zostały przyniesione do polszczyzny w drugiej połowie XIX wieku z języka niemieckiego, mianowicie od czasownika redigieren i rzeczownika Redaktion. Z początku po polsku było więc redygować i redakcja, ale później czasownik upodobnił się do rzeczownika, wymieniając y na a, stąd dzisiejsze redagować.

Język niemiecki zapożyczył wyrazy redigieren i Redaktion z francuskiego rédiger i rédaction, a francuski – z łacińskiego czasownika redigō (bezokolicznik redigere) ‘odpędzić, odtrącić; ograniczać; układać, napisać, redagować’ i rzeczownika redāctiō ‘układanie, redagowanie’. Łaciński czasownik redigō został utworzony za pomocą przedrostka red- ‘znowu, ponownie’ od czasownika agō (bezokolicznik agere) ‘pędzić, gnać; prowadzić; działać, robić’, natomiast rzeczownik redāctiō – za pomocą tego samego przedrostka red-, tyle że dodanego do rzeczownika āctiō ‘działanie’. Ten ostatni był rzeczownikiem odczasownikowym, utworzonym za pomocą przyrostka -tiō od agō – oznaczał więc nazwę czynności wyrażonej czasownikiem agō; czyli: skoro czasownik znaczył m.in. ‘działać’, to rzeczownik odczasownikowy oznaczał m.in. ‘działanie’.

Przy czym pomiędzy redigō a redāctiō występują pewne różnice:

1. redigō zawiera i, redāctiō zawiera ā (czyli długie a) – to dlatego, że w łacinie wszystkie samogłoski znajdujące się w nie-inicjalnej sylabie otwartej (tzn. zakończonej na samogłoskę) przechodziły w i. Mamy więc czasownik podstawowy agō, ale czasownik przedrostkowy redigō.
2. redigō zawiera g, redāctiō zawiera c (wymawiane k) – to dlatego, że w łacinie (tak jak i w wielu innych językach) jeżeli spółgłoska dźwięczna (tu: g) znajdowała się przed spółgłoską bezdźwięczną (tu: t), to upodabniała się do niej i też stawała się bezdźwięczna. A dodatkowo akurat w łacinie w pewnych szczególnych sytuacjach towarzyszyło temu wzdłużenie samogłoski (tu: do długiego ā) zwane prawem Lachmanna. Mamy więc czasownik agō, ale rzeczownik odczasownikowy āctiō – i utworzony od niego rzeczownik przedrostkowy redāctiō.

Krótko mówiąc: właściwie bliższe prawdy byłoby stwierdzenie, że to właśnie rzeczownik redakcja pochodzi od czasownika redagować. Choć i to byłoby dużym uproszczeniem. I choć – jak wspomniałem na początku – akurat w języku polskim czasownik upodobnił się do rzeczownika w ten sposób, że ostatecznie oba mają dziś a (czyli – w jakimś sensie – wróciły do punktu wyjścia, bo tak właśnie było w pierwotnym łacińskim agō).

Przejdźmy teraz do wyrazu korekta. Pisze Pani, że nie powstał od niego czasownik – ale mamy wszak po polsku czasownik korygować. I relacja pokrewieństwa między korygować a korekta (i pokrewnym korekcja) jest podobna do tej między redagować a redakcja. Tutaj także ostateczną podstawą będzie łacina. Pierwotnym źródłem czasownika korygować jest łacińskie corrigō (bezokolicznik corrigere) ‘poprawiać’; pierwotnym źródłem rzeczownika korekcja jest łaciński rzeczownik corrēctiō ‘poprawienie’. Co do rzeczownika korekta, to nie ma pewności – może powstał on już na gruncie języka polskiego przez skrócenie z korekcja (zwłaszcza że dawniej używano korekcja właśnie w znaczeniu ‘korekta drukarska’), a może pochodził on wprost z łaciny – jeśli tak, to byłaby to liczba mnoga rodzaju nijakiego imiesłowu corrēcta, dosłownie ‘poprawione’.

Łaciński czasownik corrigō ‘poprawiać’ został utworzony za pomocą przyrostka con- ‘z, razem z’ od czasownika regō (bezokolicznik regere) ‘rządzić’ (z którym zresztą związane są takie słowa, jak rēx ‘król’ i polskie regencja, region, regiment). A od niego utworzono wspomniany rzeczownik corrēctiō i imiesłów corrēcta.

Mamy tutaj bardzo podobne różnice jak w poprzednim przykładzie:

1. corrigō zawiera i, corrēctiō zawiera ē (czyli długie e) – w czasowniku podstawowym było e (regō), ale w czasowniku przedrostkowym to e znalazło się w nie-inicjalnej sylabie otwartej, a zatem przeszło w i (corrigō).
2. corrigō zawiera g, corrēctiō zawiera c (wymawiane k) – tak samo jak w āctiō, także tutaj g ubezdźwięczniło się przed t, dając k. I przy okazji wzdłużyło poprzedzające e do ē. Mamy więc czasownik regō, ale rzeczowniki odczasownikowe rēctiō, corrēctiō i imiesłowy rēcta, corrēcta.

A zatem: także i tutaj można by w bardzo dużym uproszczeniu powiedzieć, że od czasownika korygować utworzono rzeczowniki korekcja i korekta.

Przy czym tutaj w czasowniku mamy y – dlatego, że łacińskie ri po polsku oddawano jako ry (por. np. łacińskie agricola ‘rolnik’ i nazwę jednej z ulic w Warszawie – Agrykola). Stąd corrigō oddano jako korygować. I – inaczej niż w redagować – tutaj nie wymieniono tej samogłoski, by upodobnić czasownik do rzeczownika. Gdyby to zrobiono, mówilibyśmy dziś *koregować. Choć… jeśli wpisze się w wyszukiwarkę Google „*koregować”, to wystąpień jest całkiem sporo – widać, że wielu użytkowników ma chęć, by próbować zbliżyć ten czasownik do rzeczowników korekta i korekcja.

Przejdźmy teraz do semantyki, bo to może być kluczowe w odpowiedzi na Pani pytanie. Napisałem, że z etymologicznego punktu widzenia te wyrazy sobie odpowiadają:

redagować – redakcja

korygować – korekcja, korekta

I do niedawna widać to było także w ich znaczeniach. Uniwersalny słownik języka polskiego (2003 r.) podaje, że redagować to w pierwszym znaczeniu ‘opracowywać treściowo i stylistycznie tekst książki, artykułu itp.; także: sprawdzać i poprawiać tekst, przygotowując go do druku’, np. redagować artykuł, książkę. Natomiast korygować według tego słownika ma cztery różne znaczenia:

1. ‘ulepszać działanie, funkcjonowanie czegoś; poprawiać’, np. korygować działanie maszyny;
2. ‘usuwać błędy, usterki, braki; poprawiać’, np. korygować dane techniczne budynku;
3. ‘zmieniać, nadawać inną postać, inny charakter czemuś’, np. korygować swoje postępowanie;
4. ‘poprawiać błędy w piśmie lub druku, przeprowadzać korektę’, np. korygować artykuł, maszynopis.

Ale czy dziś wciąż mówi się korygować artykuł, korygować tekst? Raczej nie. Jeśli spojrzymy do Wielkiego słownika języka polskiego (tworzonego w ciągu ostatnich kilkunastu lat), to dla korygować wymienia się następujące znaczenia:

1. ‘usuwać błędy’, np. korygować błędy;
2. ‘zmieniać coś, dopasowując to do czegoś lub poprawiając’, np. korygować granice, kurs, odległość, trajektorię, trasę;
3. ‘stosując odpowiednie postępowanie medyczne, przywracać prawidłowy stan organów ciała’, np. korygować wady (anatomiczne);
4. ‘służyć do usuwania lub poprawiania czegoś’, np. okulary, soczewki korygują coś.

Jak widać, znaczenie ‘poprawiać błędy w piśmie lub druku, przeprowadzać korektę’ w ogóle się tutaj nie pojawia.

Wygląda więc na to, że czasownik korygować utracił to znaczenie stosunkowo niedawno – w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat.

Dlaczego? Może właśnie z powodu różnic w formie między nim a pokrewnym rzeczownikiem korekta: różnica w samogłosce (y vs e) i w spółgłosce (g vs k). Różnice te mogły powodować, że w świadomości użytkowników powiązanie między korekta i korygować nie było silne. W efekcie jedni – jak wspomniałem wyżej – próbowali zbliżyć te wyrazy do siebie, tworząc (błędną) formę *koregować; inni (pewnie większość) po prostu przestali kojarzyć te wyrazy ze sobą, do tego stopnia, że czasownik korygować stracił jedno ze swoich znaczeń.

Nic więc dziwnego, że kiedy szukała Pani jednego słowa, które wyraziłoby znaczenie ‘wykonuję korektę’, nie sięgnęła Pani po koryguję, lecz próbowała Pani utworzyć nowe czasowniki odrzeczownikowe: korektuję (od korekta) lub korektoruję (od korektor). Takie czasowniki rzeczywiście bywają potocznie używane, choć nie notują ich słowniki. Kto wie, jeśli podobną potrzebę co Pani będzie miało więcej użytkowników języka i jeśli oni także zaczną ich używać, to całkiem możliwe, że za jakiś czas korektować lub korektorować – wejdą do języka na stałe. Póki co nie ma tutaj niestety symetrii. Albo inaczej: symetria jest, ale tylko w etymologii, nie zaś w semantyce, a więc i nie w dzisiejszym użyciu. Ale że użytkownicy języka często do symetrii dążą, to może za jakiś czas się taka pojawi.

Z wyrazami szacunku

Kamil Pawlicki