Edyta

Szanowna Pani,

niestety w żadnym ze słowników gwarowych nie udało mi się znaleźć formy machabaniec, mahabaniec, ani żadnej podobnej.

Stosunkowo najbliższy pod względem formy wydaje się przymiotnik machabejski, używany w gwarach śląskich w znaczeniach ‘niezbyt zdrowy, słabowity’, ‘przygnębiony, smutny’, ‘zły, nieodpowiedni, niewłaściwy’ i przysłówek machabejsko ‘źle, nieodpowiednio, niewłaściwie’ (Agata Haas, Małgorzata Iżykowska, Krzysztof Kleszcz, Marzena Muszyńska, Słownik gwar śląskich, t. XVIII, 2024, s. 5), ‘słabowity, niezdolny do pracy’ (Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego, red. Jadwiga Wronicz, 2010). Skąd wzięło się to znaczenie? Może stąd, że w Kościele przedsoborowym 1 sierpnia obchodzono wspomnienie świętych Machabeuszy – grupy żydowskich męczenników, którzy zginęli, odmawiając wyrzeczenia się wiary, zatem machabejski mógł nabrać znaczenia związanego ze smutkiem.

Ale czy może być jakiś związek gwarowego przymiotnika machabejski z rzeczownikiem machabaniec? Można sobie wyobrazić przejście znaczeniowe od ‘słaby’ do ‘zaniedbany’ i ‘zaniedbujący rzeczy’, bądź od ‘smutny, przygnębiony’ do ‘apatyczny, obojętny’ i ‘niedbały’. Większym problemem jest strona formalna: rzeczowniki na -aniec tworzone są od czasowników, np. zesłać → zesłaniec, posłać → posłaniec, mieszkać → mieszkaniec; trzeba by więc założyć istnienie czasownika *machabać, który z kolei powinien zostać utworzony od hipotetycznego rzeczownika *machab czy może *machaba, a ten pochodziłby od machabejski, bądź też bezpośrednio od Machabeusz. Jest to teoretycznie możliwe, ale zawierające wiele założeń i mocno spekulacyjne.

Można by też przypuszczać, że machabaniec rzeczywiście pochodzi od hipotetycznego czasownika *machabać, ale ten ostatni jest jakoś związany z machać. Trudno jednak powiedzieć, skąd miałoby się wziąć zakończenie -abać, gdyż taki przyrostek w języku polskim nie funkcjonuje.

Z wyrazami szacunku

Kamil Pawlicki