Tomasz Tuszko

Szanowny Panie,

faktycznie forma zmartwychwstan nie jest zgodna z systemem językowym.

Jest to forma utworzona na wzór staropolskich imiesłowów przymiotnikowych biernych, czyli takich, które tworzymy od czasowników przechodnich (tzn. mających dopełnienie bliższe w bierniku). Imiesłowy bierne charakteryzują się tym, że możemy za ich pomocą utworzyć zdania w stronie biernej, np. został ukrzyżowany, został pogrzebany. Czasownik zmartwychwstać nie jest czasownikiem przechodnim (nie można zmarwychwstać kogoś), a zatem imiesłów czasu przeszłego od czasownika zmartwychwstać powinien brzmieć zmartwychwstały.

Opisując wyraz zmartwychwstan, dodatkowo możemy zauważyć, że jest postać prosta imiesłowu, używana jako orzecznik, tak jak ukrzyżowan, pogrzebion.

Dokładną analizę utworu Chrystus zmartwychwstan jest/zmartwychwstał je przedstawia ksiądz Robert Kaczorowski:

„W pierwszej części wiersza na uwagę zasługuje forma zmartwychwstan oraz zmartwychwstał. W zaginionym Graduale znajdują się słowa: Krystus zmartwychwstał je, stąd przyjmuje się, że forma zmartwychwstał jest formą wcześniejszą, starszą. Natomiast słowo zmartwychwstan ma postać imiesłowu przymiotnikowego biernego. W języku polskim jest to konstrukcja niepoprawna, usprawiedliwiona jedynie w tekstach literackich”.

W śpiewnikach religijnych pojawiają się obie formy zmartwychwstan/ zmartwychwstał. 

W utworach literackich usprawiedliwiamy czasem występowanie niepoprawnej, zmodyfikowanej formy brzmieniem teksu, rytmem, rymem (tu ukrzyżowan − dan) itp., czyli swobodą twórczą, licentia poetica. Oprócz kryterium zgodności z systemem gramatycznym bierzemy też pod uwagę rozpowszechnienie danej formy. W wypadku analizowanego tekstu forma zmartwychwstan jest utrwalona w pieśni.

W moim odczuciu nie musimy jej zmieniać, możemy ją traktować jako archaizm i ciekawostkę językową.

Łączę wyrazy szacunku

Monika Pawelec-Skurzyńska